شهر بیرجند, مقالات

خاورستان

شهر بیرجند

شهر بیرجند مرکز استان خراسان جنوبی و مرکز شهرستان بیرجند در شرق ایران است. این شهر در سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۵۷,۸۴۸ نفر جمعیت داشته ‌است. شهر بیرجند، اولین شهر در ایران است که دارای سازمان آبرسانی بوده است. بنگاه آبلوله بیرجند به عنوان اولین سازمان آبرسانی ایران شناخته می‌شود. این شهر همچنین دومین شهری در ایران است که در سال ۱۳۰۲ و پیش از تهران، از لوله‌کشی آب شهری برخوردار گردید.

تاریخچه نام بیرجند

نام اصلی این شهر، بیرجند است که به صورت‌ های برجند، برجن، برکن و بیرگند نیز در نوشته های قدیمی آمده ‌است. پنج وجه تسمیه برای بیرجند بیان می شود. بیرجند یعنی:

-نصف شهر/ نیم شهر                -شهر بلند                  -شهر چاه

-شهر طوفان                            -برزن
آقای رجبعلی لباف خانیکی در مقاله خود تحت عنوان “تأملی در نام بیرجند”، بیرجند را مرکب از دو جزء “بیر” و “جند” می‌داند. “بیر” در پارسی باستان به معانی رعد و برق، صاعقه و طوفان و “جند” که معرب ” کند” است به زبان فرارودی (تاجیکی) به معنی مکان و شهر آمده‌ است. با توجه به نام های مناطق و شهرها در خراسان بزرگ مانند تاشکند، خجند، سمرقند و… ، این وجه تسمیه درست تر به نظر می‌رسد.

بیرجند، شهری فرهنگی و آموزشی

مدرسه شوکتیه این شهر، سومین مدرسه آموزش به سبک جدید، بعد از دارالفنون و رشدیه تبریز است. به علت موقعیت سیاسی و استراتژیک شهر بیرجند، سومین فرودگاه کشور در سال ۱۳۱۲ پس از قلعه مرغی و بوشهر، در این شهر ساخته شد. تا پیش از جنگ جهانی دوم، دو کنسولگری انگلستان و روسیه در بیرجند، مشغول فعالیت بوده‌اند.

شهر بیرجند

پیدایش و قدمت شهر بیرجند

علاوه بر نام بیرجند که ساختار آن برگرفته از زبان پهلوی بوده و به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد. بنا به روایتی، احتمالاً در اواخر حکومت ساسانیان، توسط زرتشتیان یزدی و کرمانی به عنوان منزلگاهی در حاشیه کویر و در مسیر عبور از کویر به سمت شمال خراسان بزرگ و ماوراءالنهر بنا شده ‌است.

همچنین موارد زیر نشان از قدمت چند هزار ساله بیرجند دارد:

۱-اشعار حکیم نزاری

۲-وجود محله‌ ای در بافت قدیمی شهر

۳-کاوش های به عمل آمده از سنگ نگاره های موجود در بند دره و قلعه دره

۴- کتیبه به‏دست آمده از کال جنگال در روستای ریچ از توابع خوسف

۵-تخته سنگ لاخ مزار واقع در روستای کوچ

همچنین علاوه بر این ها، وجود گورستان های زرتشتی ‌در اغلب روستا ها و نیز آتشکده‌ های سفلی که به قدمت تاریخی این منطقه‌ اشاره دارد. نام برخی از روستا های اطراف بیرجند، دارای ریشه پهلوی و اساطیری است. مانند: گیو، سهراب، ماژان، درخش، خراشاد، رودک، دستجرد، چاج، چهکند و… .

قدمت شهر بیرجند

پس از اسلام قدیمی ترین اثر درون شهری بیرجند، مسجد جامع آن است که در سال ۷۵۰ هجری قمری بنا شده ‌است. احتمالا یاقوت حموی اولین جغرافی دانی است که از این شهر به عنوان یکی از شهرهای منطقه قهستان یاد کرده ‌است. حمدالله مستوفی «بیرجند» را از شانزده ولایت قهستان و مرکز ولایتی با چند توابع دانسته که در آن مقدار فراوانی زعفران، انگور، میوه و اندکی غله به دست می‌آید.

بیرجند در قدیم چند بار به علت زلزله ویران شده ‌است. در فرهنگ عامه بیرجند، داستان های بسیاری درباره ویرانی بیرجند در یک زلزله عظیم و سکونت دسته‌ای از کولی ‌‌های چادر نشین در آن، نقل می شود. این شهر از عهد صفویه که خانواده امیریه در آنجا امارت یافتند رو به اعتبار گذاشته ‌است.

شواهد نشان‏ می دهند که آبادانى و رونق شهر بیرجند از دوره صفویه به بعد بوده است. که تقریباً تا اواسط دوره قاجاریه معماری و بافت هماهنگی را دربر داشته است. یادمان هاى تاریخی بی‏شمار در این شهر، خانه ‏هاى گلی و گنبدی شکل، کوچه‏ هاى پیچ در پیچ و کاروانسرا هاى پرجنب و جوش حکایت از دفاع در برابر دشمن یا مبارزه با طوفان شن دارد. در مجموع شهر بیرجند داراى ۱۹ محله معتبر و مهم بوده است.

شهر بیرجند

اماکن تاریخی

-آب انبار ‌ها                           -آرامگاه حکیم نزاری                -ارگ کلاه فرنگی
-عمارت اکبریه                        -قلعه بیرجند                         -کنسولگری انگلیس (باغ منظریه)
-مدرسه شوکتیه                      -مدرسه معصومیه                  -یخدان رحیم آباد

اماکن تفریحی

-بند دره                      -بند عمرشاه             -پارک توحید
-پارک صیادشیرازی        -موزه بیرجند

پست های مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *